तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम् ॥१५॥
कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते ।

ತತ್ರಾದ್ಯಾ ಮಾರುತಂ ಘ್ನಂತಿ ತ್ರಯಸ್ತಿಕ್ತಾದಯಃ ಕಫಮ್ ॥೧೫॥
ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಮನ್ಯೇ ತು ಕುರ್ವತೇ ।

Tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayas tiktādayaḥ kapham ||15||
Kaṣāya-tikta-madhurāḥ pittam anye tu kurvate |

एषां च रसानामाश्रयो द्रव्यं तच्च त्रिप्रकारमित्याह—
शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा ॥१६॥

ಏಷಾಂ ಚ ರಸಾನಾಮಾಶ್ರಯೋ ದ್ರವ್ಯಂ ತಚ್ಚ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮಿತ್ಯಾಹ—
ಶಮನಂ ಕೋಪನಂ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾ ॥೧೬॥

Eṣāṃ ca rasānām āśrayo dravyaṃ tac ca triprakāram ityāha—
Śamanaṃ kopanaṃ svasthahitaṃ dravyam iti tridhā ||16||

तस्य वीर्यमाह—
उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम् ।

ತಸ್ಯ ವೀರ್ಯಮಾಹ—
ಉಷ್ಣಶೀತಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ತತ್ರ ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್ ।

Tasya vīryam āha—
Uṣṇa-śīta-guṇotkarṣāt tatra vīryaṃ dvidhā smṛtam |

द्रव्यविपाकमाह—
त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः ॥१७॥

ದ್ರವ್ಯವಿಪಾಕಮಾಹ—
ತ್ರಿಧಾ ವಿಪಾಕೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಕಟುಕಾತ್ಮಕಃ ॥೧೭॥

Dravyavipākam āha—
Tridhā vipāko dravyasya svādv-amla-kaṭukātmakaḥ ||17||

द्रव्यस्य गुणानाह—
गुरुमन्दहिमस्निग्धश्लक्ष्णसान्द्रमृदुस्थिराः ।
गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः ॥१८॥

ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಹ—
ಗುರುಮಂದಹಿಮಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸಾಂದ್ರಮೃದುಸ್ಥಿರಾಃ ।
ಗುಣಾಃ ಸಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಶದಾ ವಿಂಶತಿಃ ಸವಿಪರ್ಯಯಾಃ ॥೧೮॥

Dravyasya guṇān āha—
Guru-manda-hima-snigdha-ślakṣṇa-sāndra-mṛdu-sthirāḥ |
Guṇāḥ sa-sūkṣma-viśadā viṃśatiḥ sa-viparyayāḥ ||18||

रोगकारणमाह—
कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः ।
सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम् ॥१९॥

ರೋಗಕಾರಣಮಾಹ—
ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ ಯೋಗೋ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಃ ।
ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ರೋಗಾರೋಗ್ಯೈಕಕಾರಣಮ್ ॥೧೯॥

Rogakāraṇam āha—
Kālārtha-karmaṇāṃ yogo hīna-mithyāti-mātrakaḥ |
Samyag-yogaś ca vijñeyo rogārogyaika-kāraṇam ||19||

रोगारोग्ये के उच्येते इत्याह—
रोगास्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता ।
निजागन्तुविभागेन तत्र रोगा द्विधा स्मृताः ॥२०॥

ರೋಗಾರೋಗ್ಯೇ ಕೇ ಉಚ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾಹ—
ರೋಗಾಸ್ತು ದೋಷವೈಷಮ್ಯಂ ದೋಷಸಾಮ್ಯಮರೋಗತಾ ।
ನಿಜಾಗಂತುವಿಭಾಗೇನ ತತ್ರ ರೋಗಾ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥೨೦॥

Rogārogye ke ucyete ityāha—
Rogās tu doṣavaiṣamyaṃ doṣasāmyam arogatā |
Nijāgantuvibhāgena tatra rogā dvidhā smṛtāḥ ||20||

तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा ।
रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषावुदाहृतौ ॥२१॥

ತೇಷಾಂ ಕಾಯಮನೋಭೇದಾದಧಿಷ್ಠಾನಮಪಿ ದ್ವಿಧಾ ।
ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ಮನಸೋ ದ್ವೌ ಚ ದೋಷಾವುದಾಹೃತೌ ॥೨೧॥

Teṣāṃ kāya-mano-bhedād adhiṣṭhānam api dvidhā |
Rajas-tamaś ca manaso dvau ca doṣāv udāhṛtau ||21||

दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम् ।

ದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಶ್ನೈಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಚ ರೋಗಿಣಮ್ ।

Darśana-sparśana-praśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam |

रोगविशेषाधिगमोपायमाह—
रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः ॥२२॥

ರೋಗವಿಶೇಷಾಧಿಗಮೋಪಾಯಮಾಹ—
ರೋಗಂ ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪಲಕ್ಷಣೋಪಶಯಾಪ್ತಿಭಿಃ ॥೨೨॥

Rogaviśeṣādhigamopāyam āha—
Rogaṃ nidāna-prāgrūpa-lakṣaṇopaśayāptibhiḥ ||22||

भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा ।
जाङ्गलं वातभूयिष्ठमनूपं तु कफोल्बणम् ॥२३॥
साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत् ।

ಭೂಮಿದೇಹಪ್ರಭೇದೇನ ದೇಶಮಾಹುರಿಹ ದ್ವಿಧಾ ।
ಜಾಂಗಲಂ ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠಮನುಪಂ ತು ಕಫೋಲ್ಬಣಮ್ ॥೨೩॥
ಸಾಧಾರಣಂ ಸಮಮಲಂ ತ್ರಿಧಾ ಭೂದೇಶಮಾದಿಶೇತ್ ।

Bhūmi-deha-prabhedena deśam āhur iha dvidhā |
Jāṅgalaṃ vāta-bhūyiṣṭham anūpaṃ tu kapholbaṇam ||23||
Sādhāraṇaṃ samamalaṃ tridhā bhūdeśam ādiśet |

भेषजस्य सम्यग्योगहेतुं कालमाह—
क्षणादिर्व्याध्यवस्था च कालो भेषजयोगकृत् ॥२४॥

ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಹೇತುಂ ಕಾಲಮಾಹ—
ಕ್ಷಣಾದಿರ್ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಚ ಕಾಲೋ ಭೇಷಜಯೋಗಕೃತ್ ॥೨೪॥

Bheṣajasya samyag-yoga-hetuṃ kālam āha—
Kṣaṇādir vyādhyavasthā ca kālo bheṣaja-yogakṛt ||24||

तच्चौषधं द्विप्रकारमाह—
शोधनं शमनं चेति समासादौषधं द्विधा ।

ತಚ್ಚೌಷಧಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮಾಹ—
ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ ಸಮಾಸಾದೌಷಧಂ ದ್ವಿಧಾ ।

Tac cauṣadhaṃ dviprakāram āha—
Śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsād auṣadhaṃ dvidhā |

शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम् ॥२५॥
बस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु ।

ಶರೀರಜಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಮೌಷಧಮ್ ॥೨೫॥
ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕೋ ವಮನಂ ತಥಾ ತೈಲಂ ಘೃತಂ ಮಧು ।

Śarīra-jānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham ||25||
Bastir vireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu |

धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम् ॥२६॥

ಧೀಧೈರ್ಯಾತ್ಮಾದಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಮನೋದೋಷೌಷಧಂ ಪರಮ್ ॥೨೬॥

Dhī-dhairyātmādi-vijñānaṃ mano-doṣauṣadhaṃ param ||26||

भिषक् द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम् ।
चिकित्सितस्य निर्दिष्टं, प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम् ॥२७॥

ಭಿಷಕ್ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಸ್ಥಾತಾ ರೋಗೀ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮ್ ।
ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್ ॥೨೭॥

Bhiṣak dravyāṇy upasthātā rogī pāda-catuṣṭayam |
Cikitsitasya nirdiṣṭaṃ, pratyekaṃ tac catur-guṇam ||27||

दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक् ।
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम् ॥२८॥

ದಕ್ಷಸ್ತೀರ್ಥಾತ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ ಶುಚಿರ್ಭಿಷಕ್ ।
ಬಹುಕಲ್ಪಂ ಬಹುಗುಣಂ ಸಂಪನ್ನಂ ಯೋಗ್ಯಮೌಷಧಮ್ ॥೨೮॥

Dakṣas tīrthātta-śāstrārtho dṛṣṭa-karmā śucir bhiṣak |
Bahukalpaṃ bahuguṇaṃ sampannaṃ yogyam auṣadham ||28||

उपस्थातापि चतुर्विधः—
अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः ।
रोग्यपि चतुर्विधः—
आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकः सत्त्ववानपि ॥२९॥

ಉಪಸ್ಥಾತಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ—
ಅನುರಕ್ತಃ ಶುಚಿರ್ದಕ್ಷೋ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಪರಿಚಾರಕಃ ।
ರೋಗ್ಯಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ—
ಆಢ್ಯೋ ರೋಗೀ ಭಿಷಗ್ವಶ್ಯೋ ಜ್ಞಾಪಕಃ ಸತ್ತ್ವವಾನಪಿ ॥೨೯॥

Upasthātā’pi caturvidhaḥ—
Anuraktaḥ śucir dakṣo buddhimān paricārakaḥ |
Rogy api caturvidhaḥ—
Āḍhyo rogī bhiṣag-vaśyo jñāpakaḥ sattvavān api ||29||

साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा, तौ तु पुनर्द्विधा ।
सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च, याप्यो यश्चानुपक्रमः ॥३०॥

ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿರ್ದ್ವಿಧಾ, ತೌ ತು ಪುನರ್ದ್ವಿಧಾ ।
ಸುಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಶ್ಚ, ಯಾಪ್ಯೋ ಯಶ್ಚಾನುಪಕ್ರಮಃ ॥೩೦॥

Sādhyo’sādhya iti vyādhir dvidhā, tau tu punar dvidhā |
Su-sādhyaḥ kṛcchra-sādhyaś ca, yāpyo yaścānupakramaḥ ||30||

सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः ।
अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः ॥३१॥
अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादसम्पदि ।
ग्रहेष्वनुगुणेऽल्पैकदोषमार्गो नवः सुखः ॥३२॥

ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೇ ದೇಹೇ ಯೂನಃ ಪುಂಸೋ ಜಿತಾತ್ಮನಃ ।
ಅಮರ್ಮಗೋಽಲ್ಪಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪೋಽನುಪದ್ರವಃ ॥೩೧॥
ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯ ದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿಃ ಪಾದಸಂಪದಿ ।
ಗ್ರಹೇಷ್ವನುಗುಣೇಽಲ್ಪೈಕದೋಷಮಾರ್ಗೋ ನವಃ ಸುಖಃ ॥೩೨॥

Sarvauṣadha-kṣame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ |
Amarmago’lpa-hetv-agra-rūpa-rūpo’nupadravaḥ ||31||
Atulya-dūṣya-deśartu-prakṛtiḥ pāda-sampadi |
Graheṣv anuguṇe’lpaika-doṣa-mārgo navaḥ sukhaḥ ||32||

कृच्छ्रसाध्यं व्याधिमाह—
शस्त्रादिसाधनः कृच्छ्रः सङ्करे च ततो गदः ।

ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮಾಹ—
ಶಸ್ತ್ರಾದಿಸಾಧನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ ಸಂಕರೇ ಚ ತತೋ ಗದಃ ।

Kṛcchra-sādhyaṃ vyādhim āha—
Śastrādi-sādhanaḥ kṛcchraḥ saṅkare ca tato gadaḥ |

याप्योऽत उच्यते—
शेषत्वादायुषो याप्यः पथ्याभ्यासाद्विपर्यये ॥३३॥

ಯಾಪ್ಯೋಽತ ಉಚ್ಯತೇ—
ಶೇಷತ್ವಾದಾಯುಷೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಪಥ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ ॥೩೩॥

Yāpyo’ta ucyate—
Śeṣatvād āyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsād viparyaye ||33||

अनुपक्रम एव स्यात्स्थितोऽत्यन्तविपर्यये ।
औत्सुक्यमोहारतिकृद् दृष्टरिष्टोऽक्षनाशनः ॥३४॥

ಅನುಪಕ್ರಮ ಏವ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ಥಿತೋಽತ್ಯಂತವಿಪರ್ಯಯೇ ।
ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃದ್ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟೋಽಕ್ಷನಾಶನಃ ॥೩೪॥

Anupakrama eva syāt sthito’tyanta-viparyaye |
Autsukya-mohārati-kṛd dṛṣṭariṣṭo’kṣa-nāśanaḥ ||34||

साध्यलक्षणयुक्तोऽप्यातुरो नोपक्रमणीय इति दर्शयति—
त्यजेदार्तं भिषग्भूपैर्द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम् ।
हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम् ॥३५॥
चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम् ।

ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೋಽಪ್ಯಾತುರೋ ನೋಪಕ್ರಮಣೀಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ—
ತ್ಯಜೇದಾರ್ತಂ ಭಿಷಗ್ಭೂಪೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟಂ ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಷಂ ದ್ವಿಷಮ್ ।
ಹೀನೋಪಕರಣಂ ವ್ಯಗ್ರಮವಿಧೇಯಂ ಗತಾಯುಷಮ್ ॥೩೫॥
ಚಂಡಂ ಶೋಕಾತುರಂ ಭೀರುಂ ಕೃತಘ್ನಂ ವೈದ್ಯಮಾನಿನಮ್ ।

Sādhya-lakṣaṇa-yukto’py āturo nopakramaṇīya iti darśayati—
Tyajed ārtaṃ bhiṣag-bhūpair dviṣṭaṃ teṣāṃ dviṣaṃ dviṣam |
Hīnopakaraṇaṃ vyagram avidheyaṃ gatāyuṣam ||35||
Caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛtaghnaṃ vaidya-māninam |

तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसङ्ग्रहः ॥३६॥
आयुष्कामदिनर्त्वीहारोगानुत्पादनद्रवाः ।
अन्नज्ञानान्नसंरक्षामात्राद्रव्यरसाश्रयाः ॥३७॥
दोषादिज्ञानतद्भेदतच्चिकित्साद्युपक्रमाः ।
शुद्ध्यादिस्नेहनस्वेदरेकास्थापननावनम् ॥३८॥
धूमगण्डूषदृक्सेकतृप्तियन्त्रकशस्त्रकम् ।
शिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मिकौ ॥३९॥
सूत्रस्थानमिमेऽध्यायास्त्रिंशत् ।

ತಂತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪರಂ ಚಾತೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇಽಧ್ಯಾಯಸಂಗ್ರಹಃ ॥೩೬॥
ಆಯುಷ್ಕಾಮದಿನರ್ತ್ವೀಹಾರೋಗಾನುತ್ಪಾದನದ್ರವಾಃ ।
ಅನ್ನಜ್ಞಾನಾನ್ನಸಂರಕ್ಷಾಮಾತ್ರಾದ್ರವ್ಯರಸಾಶ್ರಯಾಃ ॥೩೭॥
ದೋಷಾದಿಜ್ಞಾನತದ್ಭೇದತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾದ್ಯುಪಕ್ರಮಾಃ ।
ಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದರೆಕಾಸ್ಥಾಪನನಾವನಮ್ ॥೩೮॥
ಧೂಮಗಂಡೂಷದೃಕ್ಸೇಕತೃಪ್ತಿಯಂತ್ರಕಶಸ್ತ್ರಕಮ್ ।
ಶಿರಾವಿಧಿಃ ಶಲ್ಯವಿಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಿಕೌ ॥೩೯॥
ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮಿಮೆಽಧ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ ।

Tantrasya’sya paraṃ cāto vakṣyate’dhyāya-saṅgrahaḥ ||36||
Āyuṣkāma-dina-ṛtv-īhā-rogānutpādana-dravāḥ |
Anna-jñānānna-saṃrakṣā-mātrā-dravya-rasa-āśrayāḥ ||37||
Doṣādi-jñāna-tad-bheda-tac-cikitsādy-upakramāḥ |
Śuddhyādi-snehana-sveda-rekā-sthāpana-nāvanam ||38||
Dhūma-gaṇḍūṣa-dṛk-seka-tṛpti-yantraka-śastrakam |
Śirā-vidhiḥ śalya-vidhiḥ śastra-kṣāra-agni-karmikau ||39||
Sūtrasthānam ime’dhyāyās triṃśat |